Περιβαλλοντική Ηθική:

Μια απάντηση στον Peter Singer.

Στην περιβαλλοντική Ηθική υπάρχει μια συγκεκριμένη ομάδα φιλοσόφων, οι οποιοι αντιλαμβάνονται την σχέση μας, ως ανθρώπινο είδος, με το περιβάλλον με όρους δικαιωμάτων. Προχωρώντας, όμως ενδότερα στο πρόβλημα, αντιλαμβανόμαστε ότι, πρέπει να καταστήσουμε σαφές το αντικείμενο με το οποίο συναρτήσει μιλούμε για δικαίωμα. Μερικοί φιλόσοφοι δέχονται τα δικαιώματα επί τη βάσει του λογικού. Αν υιοθετήσουμε αυτή την άποψη τότε λογικά, αφήνουμε έξω από την σφαίρα των δικαιωμάτων τα ζώα και τα φυτά.
Υπάρχει και μια μερίδα φιλοσόφων στους οποίους ανήκει και ο Peter Singer που υποστηρίζει ότι τα δικαιώματα υπάρχουν με κριτήρια επιθυμιών. Αυτές τις επιθυμίες τις αντιλαμβάνονται μόνο με όρους ευχαρίστησης (όταν πραγματοποιείται η επιθυμία) και πόνου (όταν δεν πραγματοποιείται). Αν υιοθετήσουμε αυτή την άποψη εντάσουμε στην σφαίρα των δικαιωμάτων και τα ζώα, τα οποία, αν και σε στοιχειώδη βαθμό, έχουν αίσθηση της ευχαρίστησης και του πόνου. Ο Peter Singer ακόμα προτείνει βάσει αυτής της θεωρίας, αντί να κάνουμε πειράματα στα ζώα (που έχουν αίσθηση του πόνου άρα και δικαιώματα) να κάνουμε τα πειράματα μας στα παιδιά χωρίς εγκέφαλο (τα οποία δεν έχουν καμία απολύτως αίσθηση πόνου).
Η άποψη, βάσει του σκεπτικού του Singer, προσωπικά μου φαινεται απολύτως λογική αν και ομολογώ ότι με ξενίζει λίγο και την βρίσκω ακραία. Κατά τη γνώμη μου όμως θα πρέπει να γίνει μια διαφοροποιήση στον όρο δικαίωμα και στο αντικείμενο που επι τη βάσει του συναρτάται το δικαίωμα.
Θα συμφωνήσω απόλυτα με τους ωφελιμιστές που δέχονται τις επιθυμίες ως κριτήριο για τα δικαιώματα αλλά δεν συμφωνώ όταν μιλάνε με όρους ευχαρίστησης και πόνου. Ο μόνος τρόπος που θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε τις επιθυμίες μας ως φορείς δικαιωμάτων είναι όχι αυτός της ευχαρίστησης και πόνου αλλά αυτός της ελεύθερης βούλησης. Κάθε επιθυμία μας ως όντα έχει σημασία μόνο όταν αυτή συντελείται με κριτήριο την ελεύθερη βούληση διότι σε διαφορετική περίπτωση η επιθυμία θα αυτοαναιρούταν και θα καταντούσε ανάγκη και ένστικτο. Τα δικαιώματα δεν είναι επιβλητέες διαταγές που όλοι πρέπει να υπακούουν αλλά προνόμια που όσοι πληρούν τα κριτήρια (δηλαδή της ελεύθερες επιθυμίες) μπορούν να ασκήσουν αυτεξούσια.
Περιτρανο παράδειγμα αυτής της άποψης είναι το γεγονός ότι ενώ όλοι έχουμε το δικαίωμα της ζωής, εντούτοις κανένας ηθικός ανθρωπος δεν πρόκειται να δράσει πατερναλιστικά στην περίπτωση που κάποιος συνάνθρωπός του επιθυμεί συνειδητά να αυτοκτονήσει. Εκεί ο ο αυτοκτονών έχει το δικαίωμα της ζωής απλά δεν επιθυμεί να το ασκήσει την συγκεκριμένη στιγμή. Εντούτοις μπορεί να ασκήσει το δικαίωμα του σεβασμού στην ανθρώπηνη βούληση αν εμείς θέλουμε αναγκαστικά α του επιβάλουμε την ασκηση του δικαιώματος της ζωής.
Αν εξακολουθήσουμε το ίδιο σκεπτικό φτάνουμε στο συμπέρασμα ότι ούτε τα ζώα αλλά ούτε τα παιδιά χωρίς εγκέφαλο έχουν δικαιώματα διότι δεν έχουν επιθυμίες βάσει ελεύθερης βούλησης. Ακόμα και χωρίς δικαιώματα όμως δεν μπορούμε να τα χρησιμόποιήσουμε, διότι περί χρησιμοποίησης πρόκειται, χρησιμοθηρικά – ωφελιμιστικά για τον ίδιο ακριβώς λόγο. Εφόσον δεν έχουν θέληση, η ασύδοτη και χειριστική χρησιμοποιήση τους θα καταπατούσε την φυσική ελευθερία που έχουν και θα τα υποδούλωνε σε μας. Η καταπάτηση της φυσικής ελυθερίας που έχουν όλα ανεξαιρέτως τα έμβια όντα, δηλαδή να πράττουν κατά τα ένστικτα τους ή των έλλογων διεργασιών τους μπορεί μόνο να καταπατηθεί μόνο με την συγκατάβαση αυτού του οποίου η φυσική ελυθερία θα καταπατηθεί. Όπως λοιπόν κανένα ων δεν πρέπει να καταπιέζει άλλο ών χωρίς πρώτα να υπάρξει αμοιβαία συγκατάθεση, έτσι πάλι δεν μπορούμε να καταπατήσουμε την φυσική ελυθερία των ζώων διότι δεν μπορούμε να πάρουμε την συγκατάθεση τους για αυτή.
Θέλω να τονίσω την έννοια που έχει η λέξη ασύδοτη στην πιο πάνω παράγραφο. Πολύ εύλογα κάποιος θα αναρρωτιόταν για την φυσική ελευθερία των γουρουνιών στα χοιροστάσια, που σφάζονται για να ικανοποιούμε τις διατροφικές ανάγκες μας. Πολύ σωστά εδώ παρατηρούμε την καταπάτηση της φυσικής ελευθερίας. Με τον ίδιο τρόπο ένας λύκος καταπατά την φυσική ελυθερία ενός αρνιού ή μια γάτα την ελευθερία ως ποντικιού.
Όμως αυτή η καταπάτηση της ελευθερίας δεν προέρχεται από ελεύθερη βούληση του καταπατούντος αλλά από ανώτερη βιοτική ανάγκη. Αν υπήρχε η δυνατότητα να επιζούμε χωρίς να καταπατούμε φυσικές ελευθερίες τότε θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε την άποψη ότι οι άνθρωποι στην συγκεκριμμένη περίπτωση δεν πρέπει να τρώνε χοιρινό κρέας. Αλλά από την στιγμή που δεν γίνεται αλλιώς τότε ηθικά δικαιολογούμστε.
Στην αντίθετη περίπτωση όλη η υπερ – κατανάλωση των γήινων πόρων μαζί με την ρύπανση του περιβάλλοντος είναι εκφάνσεις της ασύδοτης, όπως προείπα, χρήσης του περιβάλλοντος και ηθικά καταδικαστέες. Σε αυτές τις περιπτώσεις πράξη συντελείται, όχι για να ικανοποιήσει τις βασικές ανάγκες του ανθρώπου αλλά για άλλους σκοπούς, που δεν είμαι σε θέση να αναφέρω.
Σε αυτό το κείμενο γίνεται λόγος στην φυσική ελευθερία. Έχω υποχρέωση να αναφερθώ, έστω εν συντομία στην έννοια της φυσικής ελυθερίας για λόγους ορισμού. Φυσική ελευθερία θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι η πρωταρχική κατάσταση που επικρατεί στον κόσμο πέρα από την επικράτεια της λογικής σκέψης. Όταν ένα άλογο τρέχει ή όταν ένα πρόβατο βόσκει ή όταν πετάει ένα πουλί, αυτό μας δείχνει ότι οι πράξεις αυτές συντελούνται από τα όντα χωρίς την παρέμβαση τρίτων. Κάθε έμβιο πράγμα στη φύση είναι από την ίδια του τη φύση ελεύθερο και κατά συνέπεια δεν μπορούμε να επικαλεστούμε δικαίωμα ελευθερίας στα ζώα ούτε καν στους ανθρώπους. Όλοι οι άνθρωποι μπορούν να σκέφτονται ελεύθερα με τον δικό τους τρόπο σκέψης ακόμη και σε δικτατορικά καθεστώτα όπου υπάρχει η έλιψη όχι της φυσικής ελευθερίας αλλά της πολιτικής ελευθερίας.
Ακόμα και έτσι πιστεύω ότι η θέση μου δεν είναι επαρκής. Βλέπω προσωπικά ότι με όποια θεωρία των δικαιωμάτων και να πάρουμε γίνεται η σαφής ταύτιση των ζώων και των παιδιών χωρίς εγκέφαλο τουλάχιστον σε θέματα δικαιωμάτων. Όμως αν συμβαίνει αυτό, και ο Peter Singer το δέχεται, τότε θα έπρεπε ή να καταργήσουμε τα ιδρύματα που τα φροντίζουν, όπως κάνουμε και με τα ζώα ή να ανοίξουμε ιδρύματα αποκλειστικά για ζώα.
Και οι δύο περιπτώσεις αυτές φαίνονται λίγο ακραίες και θα έπρεπε να βρούμε μια διαφορά που θα εξηγούσε την κατάσταση αυτή. Θα μπορούσαμε να επικαλεστούμε το πρόβλημα αυτών των παιδιών που όντως χρειάζονται φροντίδα, σε αντίθεση με τα ζώα που έχουν μια υποτυπώδη αίσθηση του χώρου και μπορούν να επιβιώνουν από μόνα τους. Αλλά πάλι, δεν θα έπρεπε να φροντίζουμε και τα ζώα που έχουν βιολογικά προβλήματα;
Νομίζω ότι η θεωρία της μεροληψίας θα ταίριαζε περισσότερο εδώ. Όπως η οικογένεια μεροληπτεί όσον αφορά τα δικά της παιδιά, όπως κάθε άνθρωπος προσπαθεί για το καλό της πατρίδας του περισσότερο από ότι για το καλό των άλλων κρατών έτσι και ο κάθε άνθρωπος μπορεί να μεροληπτεί υπέρ των άλλων ανθρώπων σε σχέση με τα ζώα.
Θα μπορούσα να χαρακτηρισθώ ειδιτιστής, πιστεύω άδικα. Η μεροληψία δεν στηρίζεται στην ανωτερότητα του είδους, ούτε υποστηρίζω ότι ο άνθρωπος είναι η ανώτερη έμβια ύπαρξη. Η μεροληψία στηρίζεται στην ομοιότητα των όντων που παίρνουν μέρος στην σύγκριση. Οι γονείς μεροληπτούν υπερ των παιδιών τους επειδή οι ομοιότητες και οι δεσμοί μεταξύ των είναι περισσότεροι από ότι με παιδιά αλλων οικογενειών. Στην χώρα οι ομοιότητες των κατοίκων μεταξύ τους τους κάνουν να είναι μεροληπτικοί με την χώρα τους, παρά με τις ξένες χώρες. Έτσι επειδή και εμείς και τα παιδιά χωρίς εγκέφαλο είμαστε άνθρωποι μπορούμε να μεροληπτήσουμε υπέρ τους σε βάρος των ζώων. Όπως κάνει η γάτα με τις γάτες, ο σκύλος με τους σκύλους και οι λύκοι με τους λύκους.
Σημαντικό όμως είναι αυτή η μεροληψία να μην γίνεται εις βάρος της φυσικής ελευθερίας, αλλά στα πλαίσια που μας το επιτρέπει διότι τότε δεν θα διαφέρουμε σε τίποτα από τους εθνικιστές και τους ειδιστές.
Αυτό το πολύ σύντομο κείμενο δεν έχει ως στόχο να προτείνει κάποια άλλη θεωρία για το πως θα έπρεπε να συμπεριφερόμαστε απάναντι στη φύση αλλά να δείξει ότι καμιά θεωρία δεν είναι αρκετά στεγανή ώστε να μην αφήνει τις αμφισβητήσεις να υπάρχουν. Όλες οι θεωρίες χρειάζονται συνεχή στοχασμό και προβληματισμό για να γίνοτναι ολοένα και καλύτερες.