The Matrix 1

“No one can be told what the matrix is. You have to see it yourself”. Αυτή είναι μια φράση από την πρώτη ταινία της τριλογίας του “Matrix” που έκανε παγόσμια επιτυχία.
Η περίληψη της ταινίας είναι περίπου η εξής: Το 1999 οι μηχανές με τεχνητή νοημοσύνη κύρηξαν πόλεμο στους ανθρώπους. Οι άνθρωποι για να τις εμποδίσουν «έκαψαν» τον ουρανό αποκλείοντας τις ακτίνες του ήλιου να φτάσουν στη γη. Οι μηχανές για βρούν την πηγή ενέργειας που τους έλειπε αιχμαλώτισαν τους ανθρώπους, που το ίδιο τους το σώμα παράγει ενέργεια όση και μια μπαταρία των 12V. Για να κρατήσουν το ανθρώπινο μυαλό υπό έλεγχο δημιούργησαν το “Matrix” μια εικονική πραγματικότητα μέσα στην οποία ζουν φυλακισμένοι οι άνθρωποι. Όμως μερικοί άνθρωποι έχουν ξεφύγει από το “Matrix” και πολεμούν τις μηχανές σε ένα πόλεμο που κρατάει εδώ και 100 χρόνια. Στην ταινία βλέπουμε τις προσπάθειες ενός από αυτούς του ανθρώπους (του Μορφέα) που προσπαθεί να βρει τον εκλεκτό που θα τους απελευθερώσει από τις μηχανές (τον Νίο).
Παρόλο που η ταινία έχει έντονα χολυγουντιανά στοιχεία και πάρα πολλά ειδικά εφέ εντούτοις θίγει πολλά φιλοσοφικά προβλήματα. Ένα από αυτά είναι το θέμα της αλήθειας και της πραγματικότητας.
“What is real? How do you define real? If real is what you see, you smell, taste, hear and touch, then real is electrical signals interpreted by your mind”. Εδώ ο Μορφέας προσπαθόντας να εξηγήσει πως λειτουργεί το “Matrix” θέτει το ερώτημα του αληθινού και της πραγματικότητας.
Αν το αναλύσουμε και στην πραγματική μας ζωή θα δούμε ότι κάτι παρόμοιο συμβαίνει. Ενώ στο “Matrix” τα ηλεκτρικά σήματα μπαίνουν μέσω καλωδίου στον νωτιαίο μυελό και μετά ερμηνεύονται από τον εγκέφαλο, στην πραγματική ζωή συλλαμβάνουμε τον εμπειρικό κόσμο μέσω των αισθητηρίων οργάνων που στέλνουν ηλεκτρικά σήματα στον εγκέφαλο. Με άλλα λόγια την δουλειά του “Matrix” την κάνουν τα αισθητήρια όργανα.
Μπορούμε να έχουμε εμπιστοσύνη στα αισθητήρια όργανα; Αμφιβάλω. Διότι ας θυμηθούμε το αρχαίο ρητό «νούς ὁρᾶ καί νούς ἀκούει» και θα καταλάβουμε ότι τα αισθητήρια όργανα δεν βλέπουν από μόνο τους αλλά η εικόνα που σχηματίζεται είναι η εικόνα που ερμηνεύει ο εγκέφαλος. Το ίδιο περίπου είπε και ο Berkley όταν μιλούσε ότι στον εγκέφαλο μας δεν υπάρχει το δέντρο αυτούσιο αλλά μόνο η ιδέα του εννοώντας ότι δεν βλέπουμε τα πράγματα αυτά καθ’ εαυτά αλλά την εικόνα που ερμηνεύει ο εγκέφαλος μας.
Αν τα αισθητήρια μας όργανα ήταν αντικιμενικά τότε, λογικά, εφόσον διαθέτουμε τα ίδια αισθητήρια όργανα (σε όλους τα μάτια λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο), θα έπρεπε να βλέπαμε τα ίδια πράγματα ακριβώς. Αλλά σε αυτήν την περίπτωση δεν θα μπορούσαμε να εξηγήσουμε τις οφθαλμαπάτες, τους σχιζοφρενείς και τους πάσχοντες από αχρωματοψία.
Στις οφθαλμαπάτες ο εγκέφαλος δημιουργεί, χωρίς να υπάρχει ηλεκτρικό σήμα από τα μάτια μια εικόνα και την προβάλει. Η εικόνα είναι τόσο πιστευτή για τον λόγο ότι δεν χρειάζονται αισθητήρια όργανα για να δούμε αλλά εγκεφαλική δραστηριότητα. Οι σχιζοφρενείς μπορούν να ορκιστούν ότι βλέπουν ανθρώπους που δεν υπάρχουν ή ότι έζησαν στιγμές που δεν υπήρξαν ποτέ. Και σε αυτήν την περίπτωση ο εγκέφαλος, έστω από δυσλειτουργία, προβάλει εικόνες που δεν υπάρχουν στην πραγματικότητα. Τέλος οι πάσχοντες από αχρωματοψία βλέπουν διαφορετικά χρώματα λόγω δυσλειτουργίας των ματιών τους. Αλλά ακόμη κι έτσι ο εγκέφαλος βλέπει αλλοιωμένα ηλεκτρικά σήματα που ερμηνεύονται διαφορεικά.
Ακόμη πιο τρανταχτό είναι το σημείο όταν τραβάνε τον Νίο μέσα από το “Matrix” στον πραγματικό κόσμο. Εκεί ρωτάει τον Μορφέα γιατί τον πονάνε τα μάτια του. «Δεν τα έχεις χρησιμοποιήσει ποτέ» του απαντάει ο Μορφέας θέλοντας να δείξει ότι ολόκληρη η ζωή του ήταν τίποτα άλλο παρά ηλεκτρικά σήματα του “Matrix” στον εγκέφαλο του και δεν είχε την δυνατότητα ούτε καν να δει στην πραγματικότητα.
“You have the look of a man who accepts what he sees because he’s waiting to wake… Have you ever had a dream Neo that you were so sure it was real? What is the difference between a dream and what is real? If you were unable to wake, how would you know that it is a dream”? Η πιο τρανταχτή απόδειξη της ανεπάρκειας των αισθητηρίων οργάνων είναι το θέμα των ονείρων. Πως μπορούμε να πούμε ότι ένα όνειρο είναι πράγματι όνειρο; Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχουν εικόνες που προβάλλονται στον εγκέφαλο. Και οι δύο μπορούν να είναι τόσο πειστικές ώστε να μπερδέψουμε το όνειρο με την πραγματικότητα. Αλλά αν όντως δεν μπορούσαμε να ξυπνήσουμε από ένα όνειρο ή αν θα μπορούσαμε να ξυπνήσουμε από την πραγματικότητα ποια θα ήταν η διαφορά τους;
Ας αναλογιστούμε επιπλέον το περιεχόμενο των ονείρων μας και ίσως δούμε την διαφορά. Σκέφτείτε όλα τα τρελά όνειρα που έχετε δει και που δεν έχουν σχέση με την πραγματικότητα. Αν, για παράδειγμα, δω στον ύπνο μου ότι πετάω στα σύννεφα γιατί δεν μπορώ να καταλάβω ότι αυτό είναι αδύνατον στην πραγματικότητα με συνέπεια να ξυπνήσω. Ο Μορφέας λέει ότι δεχόμαστε το περιεχόμενο των ονείρων μας διότι περιμένουμε να ξυπνήσουμε. Αλλά μήπως και η πραγματικότητα είναι τελικά παράλογη αλλά την δεχόμαστε γιατί περιμένουμε να ξυπνήσουμε;
“How did I beat you Neo? Do you think that I won you because I’m faster or stronger? Do you think, in this place, that is has to do with my muscles? Do you think it is air you’re breathing? Free your mind Neo” λέει ο Μορφέας στον Νίο όταν τον νικάει σε μια μάχη σώμα με σώμα σε ένα κόσμο παρόμοιο με το “Matrix”. Τελικά η ταινία δίνει μια απάντηση στο ερώτημα «τι είναι αληθινό». Και η απάντηση είναι το μυαλό. Σε ένα κόσμο όπως το “Matrix”, όπου τίποτα δεν είναι αληθινό όπως το ξέρουμε, το μόνο που ισχύει είναι η δύναμη του μυαλού. Αφού μόνο ο εγκέφαλος ισχύει τότε ότι γίνεται μέσα στο “Matrix” είναι καθαρά εγκεφαλικό θέμα. Αλλά αφού όπως είπαμε «νούς ὁρᾶ καί νούς ἀκούει» τότε ακόμη και στην πραγματικότητα τα πάντα είναι μέσα στο μυαλό μας.
Που καταλήγουμε; Ότι για να υπάρξει οποιαδήποτε εικόνα, είτε αληθινή είτε ψεύτική χρειάζεται η απαραίτητη λειτουργία του εγκεφάλου, διότι αν δεν υπήρχε εγκέφαλος τότε δεν θα υπήρχε καμία εικόνα από ηλεκτρικά σήματα. Αυτό θυμίζει έντονα (ύποπτα έντονα) το cogito ergo sum του Ντε Καρτ. Απαραίτητος όρος ύπαρξης μας είναι η σκέψη, όχι ως νόηση όμως (μας λέει η ταινία εμμέσως) αλλά ως εγκεφαλική δραστηριότητα. Διότι αν εγώ μπορώ να έχω κάποια εικόνα στον εγκέφαλο μου, αυτό προυποθυέτει την ίδια την ύπαρξη του εγκεφάλου και κατά συνέπεια της προσωπικής μου ταυτότητας.
Φυσικά αν το πρόβλημα όμως είναι στον εγκέφαλο τότε η επόμενη λογική ερώτηση είναι μέχρι που μπορούμε να φτάσουμε. Μπορούμε με την δύναμη του εγκεφάλου να αψηφήσουμε την βαρύτητα; Μπορούμε με την δύναμη του εγκεφάλου να είμαστε πιο γρήγοροι και πιο δυνατοί; Στο “Matrix” σίγουρα, τουλάχιστον έτσι μας το δίνει η ταινία με τον όρο ότι το “Matrix” είναι μια εικονική πραγματικότητα που οι νόμοι της είναι τεχνητοί και μπορούν να καμφθουν ή να σπάσουν με την δύναμη του μυαλού. Στα όνειρα συμβαίνει το ίδιο. Μπορούμε να τρέξουμε πιο γρήγορα από ότι συνήθως, να είμαστε πιο δυνατοί και να έχουμε περισσότερες ικανότητες.
Γιατί δεν συμβαίνει το ίδιο και στην πραγματικότητα τότε; Η ταινία απαντάει λέγοντας ότι τα μυαλά μας, επειδή θεωρούν ότι οι νόμοι είναι πραγματικοί, δεν είναι ελεύθερα και δεν μπορούν να ξεδιπλώσουν τις πραγματικές τους ικανότητες. Όταν πάψουμε να πιστεύουμε στην πραγματικότητα τότε ίσως να ελευθερώσουμε τα μυαλά μας. Αυτό θέλει να πει ένα μικρό παιδάκι που λύγιζε κουτάλια μπροστά από τον Νίο, λέγοντάς του “Don’t try to bend the spoon. It’s impossible. Instead try to realize the truth. There is no spoon. Then you will see that it is not the spoon that bends, it is only yourself”.
Μια ακόμη ωραία φράση για “Matrix” λέει ο πράκτορας Σμιθ (που είναι μέρος του “Matrix”) στον αιχμάλωτο Μορφέα. “When the “Matrix” was first built, it was supposed to be a place of happiness for the people. It ended with failure, every man was trying to be unplugged with the system, no one was accepting it. Somehow people tend to connect reality with pain and displeasure”. Ο Σμίθ εδώ αναφέρει ότι στην αρχή το “Matrix” φτιάχτηκε για την ευτυχία των ανθρώπων, ένα ψεύτικο κόσμο ευτυχίας. Κανένας δεν δεχόταν το πρόγραμμα διότι όλοι άνθρωποι συνδέουμε την πραγματικότητα με τον πόνο και την δυστυχία. Μια κλασσική θέση του Σοπενάουερ και βασική διδαχή του βουδισμού. Η Ύπαρξη είναι πόνος. Σίγουρα αν σκεφτούμε ότι για κάθε καλό που μας συμβαίνει τσιμπούμε τον εαυτό μας για να δούμε αν ονειρευόμαστε.
Περισσότερο προβληματισμό υπάρχει μια δήλωση που ακούγεται από ένα δευτερεύον πρόσωπο στην ταινία. «Πως ξέρουν οι μηχανές τι γεύση έχει το κοτόπουλο για να το στέλνουν μέσω ηλεκτρικών σημάτων στον εγκέφαλο μου; Κι αν τα έχουν μπερδέψει και την γεύση του κοτόπουλου την έβαλαν στα δημητριακά και της γεύση δημητριακών στο κοτόπουλο; Για αυτό το κοτόπουλο μπορεί να οποιαδήποτε γεύση στην πραγματικότητα».
Θα μπορούσαμε να πούμε κι άλλα τόσα για το πρόβλημα της πραγματικότητας στο “Matrix” αλλά αυτά είναι τα πιο βασικά. Το σίγουρο πάντως είναι ότι η ταινία προσφέρει πολύ υλικό για ακόμη περισσότερο προβληματισμό.